Yangın ve Duman Damperi Tipleri

Yangın ve Duman Damperi Tipleri

Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç

Yangından koruma amacı ile geliştirilen yöntemler geçmişte ve günü-
müzde farklılıklar göstermektedir. Geçmişte ana strateji yangının, yangın geçirmez
bölmelerde hapsedilmesi şeklindeydi. Bu amaçla standartlarında yangına en
az 2 saat dayanıklı bölme duvarları, kapılar vs. gibi yapı elemanları ve havalandırma
sisteminde de yangın damperleri öngörülmekteydi. Günümüzde ise, yapı
tekniği ve malzemeleri değiştiği gibi, yangından koruma yöntemleri de değiş-
mektedir. Tamamen yağmurlama (sprinkler) sistemleriyle donatılmış yapılarda,
bölmelerin yangın dayanım süreleri indirilmiştir. Bu durumda yangın damperlerine
gereksinim azalmıştır. Buna karşılık duman kontrol yöntemleri hızla gelişmiş,
damperlerin ticari ve sanayi yangın güvenlik alanında önemi artmıştır.
Yangın/duman damperleri; havalandırma kanallarının yangın zonuna ve/
veya duman zonuna girdiği durumlarda, alev ve/veya dumanın geçişini önlemek
veya yönlendirmek için kullanılan veya bölümler arasındaki hava geçiş açıklıklarını
kapatmakta yararlanılan kontrol elemanlarıdır. Duman damperleri sistemlerdeki
trafik polisi gibidir; dumanın zarar vereceği alanlardan dumanı uzaklaştırarak
binadan dışarı çıkmasını sağlar. Ayrıca HVAC ve yangın güvenlik sistemleri
arasında, bu iki sistemi birbirine bağlayarak elçi görevi görür.
Yangın/duman damperleri ile ilgili standartlar arasında; ISO 10294 Hava
dağıtım sistemleri yangın damperleri, prEN 12101-8 Duman kontrol damperlerinin
özellikleri, prEN 1366-2 Yangın damperleri dayanım testleri, NFPA 90A Iklimlendirme
ve havalandırma sistemleri yapım standartı, UL 555 Yangın damperleri,
UL555S Duman damperleri ve UL55C Tavan damperleri sayılabilir. Yangın
damperleri için daha çok esas alınan standart UL 555’dir. Bu standart kapsamındaki
yangın damperleri tasarımında, yangın ihbarı ile birlikte klima ve havalandırma
sisteminin kapatıldığı ve daha sonra kanallarda hava akımı yokken yangın
damperlerinin devreye girdiği esas alınır. UL 555S ise duman damperini esas alır
ve bir sızdırmazlık sınıfı belirler. Daha sonraki gelişmeler hem duman ve hem de
yangın damperi olarak kullanılabilecek kombine damperleri ortaya çıkarmıştır.
416
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
Günümüzdeki damperler HVAC sistemi çalışırken görev yapmak durumundadır.
Yangın ve duman geçişinin önlenmesi için kullanılan damperler fonksiyonlarına,
tasarım tiplerine, kullanım yerlerine ve malzemelerine göre sınıflandı-
rılır. Fonksiyonlerına göre;
a) yangın damperleri,
b) duman damperleri
c) yangın/duman damperleri, tasarım tiplerine göre;
a) perde tipi damperler,
b) tek kanatlı damperler,
c) çok kanatlı damperler,
d) çok bölmeli damperler
e) dolgu tipi (intumscent) damperler ve kullanım yerlerine göre;
a) tavan damperleri
b) koridor damperleri
c) duvar damperleri olarak sınıflandırılabilir.
Yangın Damperleri
Yangın damperleri, havalandırma kanallarının yangın zonuna girdiği durumlarda,
alev iletimini önlemek üzere kullanılmaktadır. Yangın zonunun duvar,
tavan veya döşemesinde aralıkların olduğu durumlarda, alevlerin yayılmasını önlemek
amacı ile tasarlanmışlardır. Ayrıca, duvar ve bölmelerdeki havalandırma
kanallarındaki boşluklarda kullanılır. Yangına dayanıklı bu damperlerin temel
amacı, Isıtma, Havalandırma ve İklimlendirme (HVAC) sistemi kanallarının duFonksiyonlarına
Göre
Yangın Damperleri
Duman Damperleri
Yangın/Duman (Kombine) Damperleri
Tasarımlarına Göre
Perde Tipi Damperler
Tek Kanatlı Damlerler
Çok Kanatlı Damperler
Çok Bölmeli Damperler
Dolgu Tipi (intumescent) Damperler
Kullanım Yerlerine Göre
Tavan Tipi Damperler
Koridor Tipi Damperler
Duvar Tipi Damperler
Malzemelerine Göre
Galvaniz Çelik Damperler
Paslanmaz Çelik Damperler
Kalsiyum Silikat Damperler
417
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
varlardan ya da zeminden geçtikleri durumlarda, yangın bölmesi oluşturan duvar
ve zeminlerin bu bölme özelliklerini korumalarını sağlamaktır.
Yangın bölmesinin sınırları boyunca uzanan yangına dayanıklı
kanalların aksine, damperler bir yangın halinde duvar
ya da zemin düzleminde kapanmak üzere yerleştirilir.
Yangın damperleri, statik ve dinamik yangın damperleri
olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Statik sistemlerde
kullanılan yangın damperleri, isimlerinden de anlaşılacağı
üzere, kanal sistemlerinde veya damper kapandığı zaman herhangi bir hava akı-
mı olmayan açıklıklarda kullanılmaktadır. Statik sistemlerde kullanım amacıyla
tasarlanan yangın damperleri, sadece bir yangın durumunda otomatik olarak kapanan
statik HVAC sistemlerinde kullanılır.
Dinamik sistemlerde kullanılan yangın damperleri, fan basıncının sadece
bir yangın durumunda devrede olacağı durumlarda gereklidir ve hava hızı ile sistem
fanı tarafından üretilen basınç karşısında açılmamaları gereklidir. Dinamik
sistemlerde kullanım amacı ile tasarlanan yangın damperleri, bir yangın esnasında
çalışmaya devam eden dinamik HVAC sistemlerinde kullanım amacı taşır ve
statik sistemlerde de kullanılabilir.
Dinamik ve statik sistemlerde kullanılmak üzere tasarlanan her iki yangın
damperi de, genellikle 90 dakika veya 180 dakika bir yangın direncine sahip
olacak şekilde üretilir. Dinamik sistemlerde kullanılan yangın damperlerinde de,
damperin tasarlanmış olduğu azami hız ve statik basıncı belirtilen bir hava akım
ölçümü mevcuttur.
Duman Damperleri
Duman damperleri, hava ve duman geçişine direnç sağlayacak şekilde
tasarlanmış olan kanal ve hava girişlerine monte edilmek amacı ile kullanılır. Cihazlar,
otomatik olarak çalışmak üzere tasarlanmış olup, bir duman tetkik sistemi
ile kumanda edilir ve gerekli olan durumlarda, bir uzaktan kumanda istasyonundan
da konumları değiştirilebilir.
Duman kontrol damperleri duman tahliyesi için açık konum ve bölümlemeyi
muhafaza etmek kapalı konum olmak üzere genellikle
iki emniyet konumu ihtiva eden tek ya da çok
kanatçıklı damperlerdir. Doğru pozisyonda olmalarını
temin eden bir kontrol sistemine bağımlı oldukları için
ısıl tetikleme mekanizmaları ihtiva etmezler.
418
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
Duman bariyerlerine kanalların girdiği yerlerde veya tasarlanmış bir duman
kontrolü sistemi kapsamındaki diğer yerlerde, duman damperleri gerekli olabilir.
Duman bariyeri, duvar veya tavan tertibatı gibi, yatay veya düşey ve daimi
olan bir membrandır ve duman akışını önlemek üzere tasarlanmış ve yapılmıştır.
Duman damperleri, bir yangın durumunda fanların kapatıldığı HVAC sistemlerinde
ve ayrıca, bir yangın durumunda çalışmak üzere tasarlanmış duman kontrol
sistemlerinde kullanılabilir. Duman damperleri, hava hız ve basıncı karşısında da
çalışmak üzere tasarlanmıştır.
SIZINTI SINIFI Sızıntı Değerleri (m³/s-m²)
0.25 kPa 1 kPa 2 kPa 3 kPa
I 0.020 0.041 0.056 0.071
II 0.051 0.102 0.143 0.178
III 0.204 0.408 0.571 0.714
UL tarafından sertifikaları verilen duman damperleri, test şartları altında
damperde ölçülen hava kaçak seviyesini belirten bir sınıflandırmaya sahiptir.
Ayrıca, damperin tasarlanmış olduğu azami hız ve statik basıncı belirten bir hava
akım ölçümü de mevcuttur. Duman damperlerini değerlendirmek üzere kullanı-
lan temel standart UL 555S’dır.
Yangın ve Duman Damperleri
Yangın ve duman damperleri veya kombine yangın damperi olarak bilinen
damperler, gerek yangın gerekse duman bariyeri olarak belirlenmiş yerlerde
kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Yangın ve duman damperleri, belirli süre yangına
dayanıklı oldukları gibi duman damperleri gibi sızıntı sınıfı da belirlenir.
Kombine damperleri gerek Yangın Damperleri Standardı UL 555 ve gerekse Duman
Damperleri Standardı UL 555S’ye uygunluk gösterir.
Koridor Damperleri
Koridor damperleri, sadece spesifik koridor tavan konstrüksiyonlarında
monte edilmek üzere değerlendirilmiş yangın ve duman damperleri
kombinasyonudur. Spesifik koridor tavan konstrüksiyon ayrıntıları, damperler
ile beraber temin edilen montaj talimatlarında yer almaktadır. Koridor
damperleri, hava kanallarının dâhili koridorların tavanlarına girdiği
veya bu tavanlardaki yatay açıklarda sona erdiği yerlerde kullanılmak üzere
tasarlanmıştır.
419
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
Tavan Damperleri
Tavan damperleri, yangına dirençli döşemetavan
veya çatı-tavan tertibatlarında ısının geçişini
sınırlamak üzere kullanılmaktadır. Tavan damperleri,
sadece ısı bariyerleri olarak görev yapmak amacı taşı-
dığı için ve duman bariyerleri olarak kullanımlarını tanımlamadığı
için, bu ürünler duman geçişini sınırlamak
için kullanılmamaktadır. Tavan damperleri, yangına dirençli
membran tavanlara giren hava menfezlerinde, bir ısı bariyeri olarak işlev
göstermek üzere kullanılır.
Hava kanalları ihtiva eden ve her bir kanal çıkışının üzerinde menteşeli
kapı tipi damperlerin kullanımını öngören döşemetavan
veya çatı-tavan tasarımlarından, menteşeli kapı
tipi damperlerin yerine, tavan damperlerinin kullanımı
düşünülebilir. Tavan Damperleri için UL 555C ile ölçü-
len yangın performansında, hava hareketinin, bir yangı-
nın başlangıcında etkin olarak durdurulacağı varsayımı
esas alınmaktadır.
Perde Yangın Damperleri
Katlanır perde yangın damperleri, damperin üst kısmına katlanarak hava
yolu içinde en fazla serbest alanın oluşmasına olanak tanıyan, birbiri içine geçen
bir dizi kanatçık şeklinde imal edilirler. Kanatçıklar normalde 72°C ± 4°C sıcaklığa
ayarlanmış bir ısıl tetikleme mekanizması vasıtası ile açık tutulurlar. Yangı-
nın bir bölgeden diğerine geçişini önlemek amacı ile bu kanatçıklar aşağı düşmek
ya da bir yay tarafından harekete geçirilmek sureti ile hava yolunu kapatırlar.
Dolgulu Yangına Dayanıklı Damperler
Dolgulu yangın damperleri, yangının bir bölgeden
diğerine geçişini önlemek amacı ile sıcaklığa
bağlı olarak yer alan dolgu (intumescent) faaliyeti ile
genişleyerek hava yolunu kapatan komponentler ihtiva
ederler. Dolgu malzemeleri yangına karşı sağlamlık
açısından ana komponentleri teşkil ederler. Aktivasyon
sıcaklıkları seçilen dolgu malzemesine göre değişir ve
bu sıcaklıklar genellikle 120-270 oC arasındadır. Birta-
420
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
kım dolgulu damperler, yangın ve sıcak dumanı hapsederken,
duman sensörleri ile yangın alarm paneli vasıtası ile
ara yüz sağlama yolu ile soğuk dumanı da hapsedebilecek
bir elektromekanik aygıtı da ihtiva ederler.
Çok Kanatlı Yangın Damperleri
Çok kanatlı damperler bir çerçeve dâhilinde bir dizi bağlantılı ve kendi
ekseni etrafında dönen kanatçıklar ile imal edilirler. Bu kanatçıklar açık konumlarından
normalde 72°C ± 4°C sıcaklığa ayarlanmış bir termal tetikleme mekanizması
vasıtası ile salınırlar. Kanatçıklar kendi eksenleri etrafında dönerek/hareket
ederek hava yolunu kapatmak vasıtası ile yangının geçişine engel olurlar.
Çok bölmeli Damperler
Kanal genişliğinin münferit bir damperin (ya da
tek bir bölmesinin) test edilmiş boyutlarını aştığı durumlarda,
imalatçılar çok bölmeli damperler kullanılır. Bunlar
genellikle birimin iş mahallinde kurulabilmesine olanak
tanınması amacı ile bir çeşit bağlantı contası ya da tiriz
ile birlikte tedarik edilirler. Bu bağlantının yapısal olması
gerekmez. Montajcıların, özellikle de daha geniş boyutlardaki
çok bölümlü birimlerde, ilave destek konusuna
önem vermeleri gerekir.
Tek kanatlı Yangın Damperleri
Tek kanatlı yangın damperleri bir çerçeve dâhilinde
kendi ekseni etrafında dönen tek bir kanatçık ile imal edilirler.
Bu kanatçık açık konumundan normalde 72°C ± 4°C sıcaklığa
ayarlanmış bir ısıl tetikleme mekanizması vasıtası ile salınır.
Kanatçık kendi ekseni etrafında dönerek/hareket ederek hava
yolunu kapatmak vasıtası ile yangının geçişine engel olur.

Bunu paylaş