Alışveriş Merkezlerinde Duman Kontrolü

Alışveriş Merkezlerinde Duman Kontrolü

Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç

Günümüzde, alışveriş merkezlerinin
sayısı hızla artmakta ve
genellikle mağazalarla birlikte otopark,
sinema salonları ve food-court
gibi bölümleri içermektedir. Alışveriş
merkezlerinde insan sayısı fazla,
yangın yükü büyük ve dumanın yayılabileceği
alanlar geniş olduğundan
yangın riski büyüktür. Meydana gelen
yangınlarda duman kısa sürede bütün hacmi dolduracağından müdahale güçleşir,
yangın kontrolsuz şekilde büyür ve hasar miktarı fazla olur. Kuşkusuz, alışveriş
merkezlerinin en büyük riski, iç boşluğun büyük olması ve dumanın hızlı yayılma
imkanı bulmasıdır. Yangın kaynağı küçük olsa bile, duman kısa sürede yayılacağından
görünür mesafe azalır ve yangın kaynağının bulunması zorlaşır. Duman bir taraftan
sıcaklığı ve baca etkisi nedeniyle yükselirken, diğer taraftan da açıklıklardan
gelen düzensiz ve yönlendirilmemiş taze hava nedeniyle yatay olarak yayılır.
Alışveriş merkezlerinde, yangından ve dumandan meydana gelecek zararın
azaltılmasında mekanın geometrisindeki fiziki sınırlamalar, sabit söndürme
sistemleri kadar önemlidir. Genişlik, uzunluk ve yüksekliğin artmasıyla duman
hareketinin değişeceği ve yayılmasının kolaylaşacağı açıktır. Ancak, yangın riski
nedeni ile bu tür yerlerin farklı tasarlanmasını önermek anlamlı değildir. Kullanım
alanının ferahlığı, hatta bazı kullanım amaçları için zorunluluğu nedeniyle
çok geniş ve yüksek mekanlar kaçınılmazdır. Genel prensipler aynı olmakla birlikte,
her bir alışveriş merkezinin yangın korunum sistemleri mimariye uygun
tamamen ayrı çözümler gerektirmektedir.
Şekil 1. Tipik bir atriumda duman egzozu
Duman
egzoz fanı
Duman
perdesi
Duman
egzoz fanı
Duman
perdesi
Birinci bodrum
İkinci bodrum
388
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
Bilindiği gibi, alışveriş merkezleri bir dizi ticari dükkanın lineer olarak
yerleştirilmesi ile oluşmuştur. Alışveriş merkezlerini oluşturan dükkanların
yangın yükleri fazladır ve açığa çıkan ısı akışı 1 ila 5 MW arasında farklı değerlerde
olabilmektedir. Çok katlı alışveriş merkezlerinin alışılmamış geometrileri
çok karışık bir problem yaratır. İnsanların tahliyesi için ayrılan yollar, insanların
hızlı ve düzenli bir şekilde boşaltılmalarını sağlamak üzere düşünülmüştür,
ancak aynı geniş yollar, dumanın hızla ve yoğun dağılımını da kolaylaştırdığı
için, kurtulmanın değil, kapana kısılmanın da aracı olur.
Ayrıca, tahliye yolları üzerinde doğal olarak, yanıcı madde istenmez.
Fakat pratikte, tahliye yollarının bir satış ve sergi mekanına dönüştüğünü ve
yüklü miktarda yanıcı madde ve sayısız parlama kaynağı bulunduğunu görebilirsiniz.
Böylece, alışveriş merkezleri çeşitli parlama kaynakları ve labirent gibi
düzenlenmiş koridorları ile büyük bir riske sahiptir.
Dolaşım yolları ve atrium mekanları, mağazalardan kaçıp bina dışında
emniyetli bir alana çıkan insanlar için tahliye yollarıdır. Alışveriş merkezlerinde
atriumlara çok sık rastlanmaktadır. Genel olarak üstü kapalı, etrafı kullanım alanlarına
açık birkaç kat ve daha yüksek boşluklar, atrium olarak isimlendirilmektedir.
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’te, iki veya daha çok
sayıda katın içine açıldığı, merdiven yuvası, asansör kuyusu, yürüyen merdiven
boşluğu veya su, elektrik, havalandırma, iklimlendirme ve haberleşme gibi tesisatın
içinde yer aldığı, tesisat bacaları ve şaftlar hariç olmak üzere, üstü kapalı
geniş ve yüksek yapılar, atriumlu yapı olarak tarif edilmekte ve atrium alanının
hiçbir noktada 90 m²’den ve karşılıklı iki kenarı arasındaki mesafenin 5 m’den az
olamayacağı, atriumlarda doğal veya mekanik olarak duman kontrolü yapılacağı
belirtilmektedir.
Dolaşım alanları ve atrium mekanları tahliye yolunun ek bir aşaması olup,
yangın ve dumanın etkilerinden korunması gereken alanlardır. Tahliye bölgelerine
atriumdan geçildiği için insanlar buralarda birikir. Yangın merdivenlerine
geçişler de çoğu zaman atriuma açık koridordan sağlanır. Öte yandan, atriumların
yarattığı en büyük risk, katları birbirine bağlayan boşluk olmasında yatmaktadır.
Çünkü, bu nedenle, bir katta çıkan yangın, kolaylıkla diğer katlara sıçrayabilmektedir.
Katlar arasında boşluk olduğundan baca etkisi ile duman ve yangının
yayılması çabuk olur. Yine çoğu atriumda, katlar arası dikey bağlantının yanında,
bir katta atriumu çevreleyen farklı kullanım amacındaki hacimlerdeki riskler de
yangının yayılımına yardımcı olacaktır.
389
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
2. Atrium Duman Kontrolü
Atriumlarda duman kontrolü için ideal çözüm; komşu alanlarda meydana
gelebilecek muhtemel bir yangın durumunda, dumanın atriuma girişini
engellemektir. Bunu gerçekleştirmenin en kolay yolu, atrium ile komşu hacimler
arasındaki sınırın duman sızdırmaz ve yangına dayanıklı yapılmasıdır.
Fakat, bu durum atrium kullanımını çok sınırlamaktadır. Bu yöntem zaman
zaman kullanılmasına rağmen, mimari sınırlamalar nedeniyle istenmemektedir.
Atrium ile komşu hacimler arasındaki bağlantının tamamen açık olması
durumunda, komşu hacim içinde duman egzozu yapılmalıdır ki duman üst kısımda
atriuma açık olan diğer komşu hacimlere girmesin. Fakat bu da çoğu zaman
çok zor, pratik olmayan ve hatta küçük komşu hacimler için maliyeti oldukça
yüksek bir çözümdür. Genel olarak büyük komşu hacimler için uygulama örnekleri
vardır.
Bir başka yöntem ise, komşu hacimlerden duman girişini engellemek
için basınçlandırma yapmaktır. Komşu hacim ve atrium arasındaki açıklığın bü-
yük olması durumunda bu yöntem sonuç vermemektedir. Çünkü, dumanın atrium
içerisine girişini önleyebilmek için sıcak gazların sıcaklığına bağlı olarak 0.5 m/s
ile 4.0 m/s arasında hava hızına gerek duyulur.
Ayrıca bu havanın tamamı, yangın olan mahalden tamamen çekilmelidir
ki hava akışının devamı sağlanabilsin. Birçok tipik atrium için bu durumda gerekli
olan hava miktarı, duman egzoz sistemi boyutunu aşmaktadır. Bu yüzden,
bu yöntem yalnızca küçük sızıntı alanlarına sahip atriumlar için geçerli olmaktadır.
Komşu hacim içindeki bir yangın durumunda, duman kısa sürede binanın
diğer bölümlerine yayılabileceğinden, bu bölümlerden güvenli tahliyeyi
gerçekleştirecek önlemler olmalıdır. Benzer eğilim atrium boşluğu içerisinde
çıkabilecek yangın için de geçerlidir. Her iki durumda da hem atrium içinden
hem de komşu hacimlerden tahliyeyi gerçekleştirebilmek için kaçış yollarını
koruyacak bir duman kontrol sistemi mevcut olmalıdır. Duman kontrol sisteminin
buradaki amacı can güvenliğini sağlamaktır. Bunun yanında, yangına
müdahale edecek itfaiye elemanları duman ile dolu bina içerisinde hem zorluk
yaşarlar hem de tehlikede kalırlar. Dolayısıyla duman kontrol sistemi aynı zamanda
itfaiyecilere de yardımcı olacaktır. Bu yüzden duman kontrol sistemi insanların
tahliyesi için gerek duyulan süreden daha uzun bir süre fonksiyonunu
devam ettirmelidir.
390
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
Yangın kodlarında genellikle duman kontrolü için tipik egzoz gereksinimleri,
küçük mekanlar için 6 hava değişimi/saat büyük mekanlar için 4 hava
değişimi/saat verilir. Bu değerler bilimsel kurallara göre belirlenmemiştir ve
yıllardır tartışılmaktadır. Duman miktarının hesaplanması için verilen ampirik
formüllerin güvenirliği konusunda da tartışmalar devam etmektedir. Atriumların
duman kontrol sistemi saatteki hava değişimine göre yapılmamalıdır. Duman
miktarı, yangının büyüklüğüne, atriumun yüksekliğine, alanına ve hacmın geometrisine
bağlı olarak hesaplanmalıdır.
Yüksekliği 17 m veya daha küçük yüksekliklerde 17000 m³’den daha
küçük hacimlerde, duman egzoz sistemi atriumun tavanından doğal olarak yapılabilir.
Atriumların yüksekliği 17 m’yi aşarsa üfleme ve emişler mekanik sistemlerle
yapılmalı egzoz kapasitesi en az 18.9 m³/s (68.000 m³/saat) olmalıdır.
Pratikteki kısıtlamalara istinaden, bir duman havalandırma sisteminde, maksimum
kütle akışı 175 kg/s’yi aşmamalı ve duman tabakasının sıcaklığı çevre
sıcaklığından en az 18°C daha yüksek olmalıdır. Genellikle, 175kg/s aşan çok
büyük egzoz değerleri devasa ve çok ağır fanlar ya da havalandırma sistemleri
gerektirmektedir. Bu devasa ve çok ağır fanlar ya da havalandırma sistemleri,
devreye girdiklerinde bina yapısına zarar verebilecek titreşim problemleri yaratmaktadırlar.
Egzozun oluşması için, egzozun bir yüzdesi kadar taze hava verilir.
Tipik olarak taze hava egzozun %50’si olarak alınır. Oysa, taze hava
ile yanma ürünleri toplamı kadar egzoz olmalıdır. Üretilen duman miktarı
yanıcı madde miktarına ve özelliklerine bağlıdır. Diğer taraftan gönderilen
havanın pluma yaklaştığı zamanki hızı kontrol edilemez ve 1 m/s değerinin
üzerinde tutulamazsa, gönderilen taze hava fazla işe yaramaz. Ortama taze
hava verilmesi durumunda tahliye edilen insanların hava akışından etkilenmemesi
için taze havanın giriş tasarım hızı 5.0 m/s’den fazla olmamalıdır.
Keza, taze hava girişi herhangi bir egzoz çıkışından en az 5 metre mesafede
bulunmalıdır.
Bazı yönetmeliklerde duman tahliye sistemi bulunan binalarda, yağ-
murlama sisteminin yapılması istenmektedir. Yağmurlama başlıklarının devreye
girmesi, yangını kontrol altına almanın yanı sıra ani parlamaya yol açabilecek
sıcaklık yükselmesine ve yanıcı gazların azaltılmasına da yardımcı olur. Araştırmalara
göre, eğer yangın yağmurlama başlıkları ile kontrol altına alınmamışsa,
yangın büyük boyutlara ulaşır, sıcaklık çok yükselir, fanlar yüksek sıcaklığa dayanamaz.
391
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
Yağmurlama sistemi olan yerlerde,
yağmurlama başlığı patladığı zaman,
dumanı soğutarak dumanın yükselmesini
engeller ve kat içinde yayılmasına sebep
olur. Bu nedenle, yağmurlama sistemi olan
yerlerde soğuk dumanı kat seviyesinin üzerine
yükseltip egzoz rejimine sokmak için
yukarı doğru hava jetinin oluşturulması gerekir.
3. Duman Tabakası ve Duman Kontrol Zonu
Dumanın tahliye edilebilmesi için duman kontrol zonları ve biriktirmek
için duman hazneleri oluşturulur. Duman zonu/haznesi oluşturularak dumanın
yayılmasını kısıtlamanın ana nedeni, duman tabakasının göreceli olarak soğuması
sonucu havada asılı kalabilme özelliğini yitirmesi ve duman tabakasının
alçalmasıdır. Bu durum, çatı menfezlerinin dumanı etkili bir şekilde atamamasına
sebep olacaktır. Duman tabakasının sıcaklığı yüksek olmaz ve menfezin altındaki
duman tabakası ile bir basınç farkı oluşturulamazsa duman dışarı atılamaz.
Duman tabakası altından kaçan insanların baş hizasının üzerinde olması
ve dumandan etkilenmemesi için duman tabakasının zeminden yüksekliği en az
2.5 m olmalıdır. Bundaki amaç, bina sakinlerinin binayı temiz ve solunabilir hava
içerisinde terketmelerini sağlamaktır. Bu temiz hava tabakasının muhafaza edilebilmesi
aynı zamanda yangına mücadele ekipleri için de gereklidir.
Duman tabakasının çökmemesi için duman tabakasının kabul edilebilir
en düşük sıcaklığı ortam sıcaklığından en az 18°C daha fazla olmalıdır. Diğer
taraftan sıcaklığı 200°C’den daha yüksek olan bir duman tabakasından yayılan
ısıl radyasyon, duman tabakasının altından kaçmaya çalışan bina sakinleri için
ciddi boyutlarda rahatsızlığa yol açabilir.
Dumanın yanal yayılmasını önleme ve dumanı tahliye amacıyla bir noktaya
toplanması için yapılan duman hazneleri, duman sıcaklıklarına dayanabilecek
cinsten yanmaz malzemeler ile inşa edilmelidir. Duman zonları/hazneleri,
binanın kendi geometrisinine uygun yangına dirençli duman perdeleri/kepenkler/
yanmaz boşluklu tavanlar kullanılarak yapılabilir. Çatı ya da tavandan aşağı doğ-
ru uzatılarak duman haznesi oluşturan duman perdeleri, duman geçirmez şekilde
olmalarının yanı sıra yangının etkilerine karşı da dirençli olmalıdırlar.
Dumanın dolaşım alanından ya da atrium mekanlarından tahliyesi durumlarında,
duman tahliye sisteminin duman zonu boyutu, atriumlar için doğal
Şekil 2. Duman haznesi ve temiz hava
yüksekliği
Duman egzoz
Duman haznesi
Temiz hava
yüksekliği 2.5m
392
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
duman havalandırma sistemi kullanılıyor ise 1000 m²’yi, mekanik duman havalandırma
sistemi kullanılıyor ise 1300 m²’yi geçmemelidir. Duman tahliye edilemeden
dolaşımına ya da atrium mekanlarına yayılmasına izin verilirse, duman
zonu boyutları yarıya indirilmelidir. Mekanik duman havalandırma sistemi kullanılıyor
ise 1300 m², doğal duman havalandırma sistemi kullanılıyor ise 1000 m²
kurallarına bağlı kalmak koşulu ile dolaşım ya da atrium mekanları için münferit
duman zonları oluşturulabilir.
Yangından kaynaklanan duman mağazayı terk ederek dolaşıma ya da atrium
mekanındaki duman zonuna girerken türbülansa ve daha fazla karışmaya
maruz kalacak ve bu da daha fazla dumanın oluşmasına yol açacaktır. Dumanın
mağazalardan dolaşım ya da atrium mekanına hareketi, çevresindeki yapı
elemanlarına teması esnasında iletim ile ısı kaybına, daha sonra da aşağı doğru
soğumasına yol açacaktır. Bu hareket, duman tabakasının havada asılı kalabilme
özelliğinin bir kısmını kaybetmesine yol açacaktır. Duman hazneleri/zonları,
binanın kendi geometrisi ya da duman perdeleri/ke-penkler/yanmaz boşluklu tavanlar
kullanılarak yapılabilir.
Dumanın dolaşım mekanlarından ya da atrium mekanlarından atıldığı
hallerde, dolaşım mekanlarına ya da atrium mekanlarına duman atılan mağazaların
taban alanları, doğal duman havalandırma sistemi kullanılıyor ise 1000 m²’yi,
mekanik duman havalandırma sistemi kullanılıyor ise 1300 m²’yi aşmayacaktır.
Maksimum taban alanının kontrol altında tutulmasının başlıca nedeni, eğer taban
alanı daha geniş olursa duman ve sıcak gazların soğumaya ve havada asılı kalma
özelliklerini yitirmeye meyilli olması, dolayısı ile dolaşım ya da atrium mekanlarına
olan mesafeyi sınırlamaktır.
Eğer bu birimler belirtilen boyutlardan daha büyük iseler, bu birimlerden
herhangi birinde meydana gelebilecek bir yangında ortaya çıkacak olan duman, yangın
bu birimler dahilinde yer alan yağmurlama başlıklarıyla kontrol edileceğinden,
büyük ölçüde soğuyacak ve havada asılı kalma özelliğini kaybedecektir. Buna ilave
olarak, duman katmanı çevresindeki yapı elemanlarına teması esnasında iletim ile
bir miktar ısı kaybına daha maruz kalacaktır. Bu da, dumanın soğumasının duman
yayılmasına ve duman basmasına yol açacağı için, dumanı dolaşım ya da atrium mekanlarına
tahliye etmenin etkili bir yöntem olmadığını ortaya koymaktadır.
4. Duman Kontrol Senaryosu
Duman havalandırma sistemi, duman kontrol bölgesi dahilindeki duman
algılayıcıları tarafından harekete geçirilecektir. Duman algılayıcıları, duman
393
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
yayılması ya da başka bölgelerden duman sızıntısı meydana gelmesi yüzünden
yangın olmayan bölgelerde kazara ya da zamanından önce devreye girmesinin
önlenebilmesi açısından, duman havalandırma sistemi duman kontrol bölgesi dahilindeki
algılayıcılar tarafından harekete geçirilmelidir.
Yangın damperinin, atrium duman kontrol sistemi kanalına monte edilmesine
müsaade edilmemektedir. Yangın durumlarında, egzoz kanalları ve temiz
hava kanalları, yangın süresince açık olmalı, temiz hava ve egzoz fanları çalış-
malıdır. Kanal içerisine yangın damperi tesis edilmesi, duman kontrol sisteminin
başarısız olmasına yol açacaktır.
Ancak, her katta olağan mekanik duman tahliyesi bulunan binalarda, etkilenmeyen
tüm katlardaki tüm egzoz kanalları, dumanın ve yangının yayılması-
nı önlemek amacı ile kapatılmalıdır. Yangın katındaki egzoz kanalına giden yangın
damperi açık kalmalı; öte yandan, diğer katlarda, yangın damperleri kapalı
konumda olmalıdır.
Bir duman bölgesi içindeki duman tahliye sisteminin tamamen çalışır
hale gelmesi, algılama sisteminin aktivasyonunu müteakip 60 saniyeyi geçmemelidir.

Doğal duman tahliye sistemleri elektrik kesinti/sistem arızası durumunda
“açık” konumda kalmalıdır ve pozitif rüzgar basıncından olumsuz olarak etkilenmeyecek
şekilde konumlandırılmış olmalıdır. Çatı vantilatörlerinin konumlandı-
rılmasının yanlış olarak yapılması durumunda, hava, atrium çatı alanına doğru
yönlenecek ve dolayısı ile, dumanı, binanın içine doğru itecektir. Temiz hava
fanlarının dışarıdan hava emiş ağızlarına kanal tipi duman dedektörü yerleştirilmeli
ve bu dedektörlerin duman algılaması durumunda gecikme olmaksızın ilgili
fanın otomatik olarak durması sağlanmalıdır
Yangın kontrol merkezi bünyesine, yangın kumanda merkezinin bulunmadığı
durumlarda ise ana yangın gösterge panosuna, duman havalandırma sistemini
uzaktan el ile harekete geçirme ve kumanda anahtarlarının yanı sıra sistemin
işleyiş durumunu gösteren göstergeler de dahil edilmelidir.
Yangın kontrol merkezi ya da yangın gösterge panosunda uzaktan el ile
harekete geçirme ve kumanda anahtarlarının bulunuyor olması, duman havalandırma
sisteminin daha iyi bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacaktır.
Duman algılayıcılarının arıza yapması durumunda, atrium duman egzoz
sistemi, etkilenen alanlardan dumanın çıkarılması için, ilgili cihazların devreye
sokulmasında, duman algılayıcı işlevini gerçekleştiren ve el ile kumanda edilen
bir anahtar vasıtası ile harekete geçirilebilir.
394
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
Fanlar ve ilgili duman kontrol ekipmanın kablo tesisatı, bir yangın durumunda
çalışmaya devam edebilmelerini temin etmek amacı ile korunmuş olmalı-
dır. Binada bulunanların tahliyesine ve yangınla mücadele girişimlerine yardımcı
olmak üzere binadan dumanın tahliye edilmesi amacı ile duman kontrol sistemi
monte edilmiş olduğu için, sistem devreleri, bir acil yangın durumunda güvenilirlik
ve devamlılığın sürdürülmesini temin etmek üzere korunmalıdır. Bunun için
kablolar en az 1 saat süre ile yangına dirençli olmalıdır.
5. Sonuç
Dumanın yayılmasının önlenmesi ve istenilen görünürlüğün sağlanabilmesi
için alışveriş merkezinin geometrisi gözönüne alınmalı, oluşacak duman
miktarı kullanım amacına bağlı olarak hesaplanmalı, yağmurlama sisteminin etkisi
hesaplara katılmalı, verilen taze hava miktarı ve hızı, dumanı egzoza yönlendirecek
seviyede olmalıdır.
Alışveriş merkezlerinde duman kontrolü için sadece uygun kapasitede
egzoz fanı konulması yeterli değildir. Temiz hava girişi uygun konumda ve yeterli
kapasitede olmalı, uygun duman kontrol zonları oluşturulmalı, duman perdeleri
duman kontrol etkinliğini artıracak şekilde yerleştirilmeli, fanların elektrik
beslemesi güvenilir olmalı ve insanların kaçışlarını kolaylaştıracak ve müdahale
ekiplerine elverişli temiz ortam oluşturacak senaryo uygulanmalıdır.
Kaynaklar
1. British Standard Institution. BS5588: Fire precautions in the design, construction
and use of buildings. Part 7: Code of practice for the incorporation
of atria in buildings. London, BSI, 1997.
2. Morgan H P. Comments on “A note on smoke plumes from fires in multi-level
shopping malls”. Letters to the Editor, Fire Safety Journal, 12, pp 83-84,
1987.
3. Klote, J.H. ve J.A.Milke, Design of smoke management systems. American
Society of Heating, Refrigerating and Air-Conditioning Engineering
(1992).
4. Yamana, T. ve T.Tanaka, Smoke control in large scale spaces (Part 2. Smoke
control experiments in a large scale space): Fire Science and Technology
5(1) s.41-54 (1985).
5. National Fire Protection Association. Smoke management systems in malls,
atria and large areas.. Publication No.92B. Quincy MA, NFPA, 2006.
395
Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç
6. Dillon, M.E., Determining effectivenes of atria smoke control systems, ASHRAE
Journal, 37-41 (1994).
7. Milke J A. Smoke management for covered malls and atria. Fire Technology,
vol 26 (3), pp 223-243, 1990.
8. Klote J H. An overview of atrium smoke management. Fire Protection Engineering,
No 7, SFPE, pp 24-34, 2000.
9. Law M. A note on smoke plumes from fires in multi-level shopping malls.
Fire Safety Journal, 10, pp 197-202, 1986.
10. Thomas P H. On the upward movement of smoke and related shopping mall
problems. Fire Safety Journal, 12, pp 191-203, 1987.

Bunu paylaş